حضور «زندیا» در مراسم فوتوکال فیلم «The Odyssey» به کارگردانی کریستوفر نولان، بیش از آنکه تحتالشعاع خودِ فیلم یا استایل شخصی او قرار بگیرد، به یک بحث داغ فرهنگی تبدیل شد. این بازیگر مطرح هالیوودی با گوشوارههایی در برابر دوربینها ظاهر شد که نه تنها یک اثر جواهرسازی معمولی نیستند، بلکه بخشی از تاریخ پرفراز و نشیب ایران باستان به شمار میروند.
داستانی از هزاران سال پیش
گوشوارههایی که زندیا در این مراسم به گوش داشت، از دو دیسک طلایی ساخته شدهاند که قدمت آنها به هزاره نخست پیش از میلاد (حدود ۳۰۰۰ سال پیش) بازمیگردد. این قطعات تاریخی ابتدا توسط جواهرساز بریتانیایی، «گلن اسپایرو» (Glenn Spiro)، در مجموعهای با الهام از آثار جهان باستان بازطراحی شده و سپس توسط خانه جواهرات «بارون لندن» (Baron London) خریداری و در مجموعه خصوصی آنها نگهداری شد.
طبق گزارشهای منتشر شده توسط بارون لندن، این دیسکهای طلایی متعلق به «گنجینه زیویه» در شمالغرب ایران هستند؛ یکی از ارزشمندترین و در عین حال بحثبرانگیزترین یافتههای باستانشناسی ایران که در دهه ۱۹۴۰ میلادی کشف شد.
چرا باستانشناسان خشمگین هستند؟
استفاده از این گوشوارهها روی فرش قرمز هالیوود، واکنشهای تند باستانشناسان و پژوهشگران میراث فرهنگی را در پی داشته است. منتقدان معتقدند این اقدام، جلوهای از «کالاییسازی تاریخ» است.
محور اصلی انتقادات پژوهشگران به موارد زیر برمیگردد:
- کمرنگ شدن ارزش تاریخی: منتقدان میگویند وقتی یک اثر باستانی که باید در موزه و برای پژوهشهای علمی باشد، به یک زیورآلات تزئینی برای ستارههای سینما تبدیل میشود، هویت فرهنگی و ارزش باستانشناختی خود را از دست میدهد.
- از بین رفتن اطلاعات علمی: کارشناسان معتقدند تغییر ماهیت این اشیا (تبدیل به گوشواره) میتواند منجر به تخریب شواهد فیزیکی شود که در مطالعات باستانشناسی از اهمیت بالایی برخوردارند.
- ابهام در منشأ کشف: گنجینه زیویه به دلیل نحوه کشف غیرعلمی و قاچاقگونه در دهه ۴۰، همواره در هالهای از ابهام قرار داشته است. تبدیل بخشی از این مجموعه به اکسسوری مد، بحثهای قدیمی درباره نحوه خروج این آثار از ایران و سرنوشت آنها را دوباره زنده کرده است.
میراث فرهنگی در ویترین مد یا محفظه موزه؟
در حالی که خانه جواهرات بارون لندن اعلام کرده است که این گوشوارهها برای فروش عرضه نشدهاند، اما نمایش آنها در چنین ابعاد گستردهای، پرسشهای اخلاقی مهمی را مطرح میکند: آیا مد و فشن حق دارد مرزهای حفاظت از میراث بشری را جابهجا کند؟
بسیاری از متخصصان میراث فرهنگی تأکید دارند که این قطعات باید بخشی از هویت ملی و مرکز پژوهشهای باستانشناسی باشند، نه بخشی از چرخه مد و بازاریابی برای فیلمهای بلاکباستر. این رویداد، بحث حفاظت از میراث فرهنگی و لزوم بازگشت آثار تاریخی به کشورهای مبدأ را بار دیگر به سرخط اخبار دنیای فرهنگ بازگردانده است.
